ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن (حذف، ادغام و تغییر حجم)
ممکن است پس از تغییر حجم، ادغام یا حذف یک پارتیشن در محیط سیستم‌عامل، درایو در ویندوز به شکل Unallocated نمایش داده شود یا دسترسی به فایل‌ها از بین برود، در حالی که بخشی از اطلاعات قبلی هنوز روی هارد قرار دارد. در این شرایط، آنچه تغییر کرده، ساختار پارتیشن‌بندی و اطلاعاتی است که سیستم‌عامل برای شناسایی و دسترسی به فایل‌ها از آن استفاده می‌کند.
به همین دلیل، مشاهده نشدن فایل‌ها لزوما به معنای حذف شدن دائمی آن‌ها نخواهد بود. با این حال، ادامه استفاده از هارد می‌تواند وضعیت را تغییر دهد. نصب ویندوز، انتقال فایل، ایجاد پارتیشن جدید یا بعضی عملیات تعمیر و فرمت ممکن است اطلاعات جدیدی روی فضایی که اکنون از نظر سیستم‌عامل خالی به نظر می‌رسد، ذخیره کند و احتمال ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن را به حداقل برساند.
برای درک بهتر این وضعیت، ابتدا لازم است بررسی کنیم که پس از تغییر پارتیشن چه اتفاقی برای ساختار اطلاعات هارد رخ می‌دهد و دلیل از دسترس خارج شدن اطلاعات چیست.
پس از تغییر پارتیشن دقیقا چه اتفاقی می‌افتد؟
در هارد، جدولی به نام Partition Table وجود دارد که اطلاعات مربوط به محل قرارگیری پارتیشن‌ها را برای سیستم‌عامل مشخص می‌کند. هنگام تغییر پارتیشن، فایل‌سیستم (File System) مجددا تنظیم شده و ویندوز این جدول را پاک خواهد کرد. با حذف آدرس هر فایل، سیستم‌عامل دیگر نمی‌تواند فایل‌های ذخیره شده را شناسایی کند. به همین دلیل درایو به حالت Unallocated در آمده یا اطلاعات به فرمت RAW تبدیل می‌شود.
این مشکل معمولا هنگام انجام تغییرات نرم‌افزاری رخ می‌دهد. خطاهای حین تغییر حجم (Resize یا Shrink)، متوقف شدن هارد به دلیل قطع برق هنگام ادغام درایوها (Merge)، تغییر فرمت تخصیص از MBR به GPT و اشتباه در انتخاب درایو هنگام نصب ویندوز، از اصلی‌ترین مواردی هستند که نرم‌افزار به جای مدیریت فضا، ساختار اطلاعات و پارتیشن‌ها را دچار اختلال می‌کند.
نکته مهم این است که تغییر ساختار پارتیشن‌بندی لزوما تمام اطلاعات قبلی را همان لحظه از روی هارد پاک نمی‌کند. اگر فضای مربوط به فایل‌ها هنوز بازنویسی نشده باشد، بخش عمده‌ای از فایل‌ها بعد از تغییر پارتیشن ریکاوری شود.در مقابل هرچه اطلاعات جدید بیشتری روی هارد ذخیره شود، احتمال جایگزین شدن فایل‌های قبلی افزایش پیدا می‌کند.
بنابراین، پس از مشاهده Unallocated یا از دست رفتن پارتیشن، در وهله اول لازم است که از ایجاد تغییرات جدید روی هارد خودداری کنید. در ادامه به شرح این تغییرات خواهیم پرداخت که شانس ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن را تا حد چشمگیری کاهش می‌دهد.
چه عواملی شانس ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن را کاهش می‌دهد؟
وقتی پارتیشن حذف شده یا هارد پس از تغییرات به شکل Unallocated یا RAW نمایش داده می‌شود، اقدامات شما در لحظات اولیه اهمیت بسیار زیادی دارد. چرا که احتمال ریکاوری اطلاعات را پیچیده‌تر خواهد کرد.
مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:
- رونویسی اطلاعات (Overwrite): نصب مجدد ویندوز، انتقال فایل یا نصب برنامه روی هارد می‌تواند بخشی از فضایی که اطلاعات قبلی در آن ذخیره شده است را با اطلاعات جدید جایگزین کند. در چنین شرایطی، فایل‌های بازنویسی شده دیگر قابل ریکاوری نبود و به صورت همیشگی از بین خواهند رفت.
- ساخت پارتیشن جدید روی فضای Unallocated: ایجاد یک پارتیشن جدید و آماده کردن هارد برای استفاده مجدد، فایل‌سیستم را تغییر داده و در صورت ذخیره شدن اطلاعات جدید، احتمال از بین رفتن اطلاعاتی که قابل بازیابی بودند، بیشتر خواهد شد.
- فرمت کردن درایو: اگر ویندوز پس از مواجهه با یک درایو RAW یا ناشناخته پیشنهاد Format نمایش دهد، تایید این ارور یا اجرای دستوراتی مانند chkdsk در محیط CMD، ساختار فایل‌سیستم را تغییر داده و ریکاوری اطلاعات را پیچیده خواهد کرد.
پیامد این اقدامات نادرست در انواع حافظه‌ها یکسان نخواهد بود. نوع حافظه نقش مهمی در وضعیت فایل‌ها پس از حذف پارتیشن ایفا می‌کند. به‌ویژه در حافظه SSD که به دلیل ویژگی‌های این نوع حافظه، فرصت ریکاوری اطلاعات معمولا محدودتر بوده و شرایط متفاوتی نسبت به هارد خواهد داشت.
تفاوت ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن در HDD و SSD
نوع درایو یکی از عوامل مهم در بررسی شانس بازیابی است. در هارد، اطلاعات روی صفحات پلاتر ذخیره شده و در صورت حذف پارتیشن، تنها آدرس آن‌ها در سیستم‌عامل پاک خواهد شد.
در درایو SSD دستوری به نام TRIM وجود دارد که کنترلر از آن برای مدیریت اطلاعات استفاده می‌کند. زمانی که یک پارتیشن در ویندوز حذف یا فرمت می‌شود، سیستم‌عامل فرمان TRIM را به کنترلر درایو ارسال خواهد کرد. این فرمان به کنترلر اطلاع می‌دهد که سکتورهای مربوط به آن پارتیشن دیگر مورد نیاز نبوده و باید برای ذخیره کردن فایل‌های جدید آماده شود.
به همین دلیل، بازیابی اطلاعات حذف‌شده از SSD به عواملی مانند مدل درایو، نحوه اجرای TRIM، وضعیت کنترلر و عملیات انجام‌شده پس از حذف اطلاعات بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان شرایط ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن را عینا برای SSD در نظر گرفت.
| ویژگی | HDD | SSD |
| روش ذخیره‌سازی | ثبت مغناطیسی روی Platter | چیپ‌های NAND |
| پس از حذف پارتیشن | فقط جدول پارتیشن حذف می‌شود | وضعیت اطلاعات می‌تواند تحت تاثیر TRIM قرار بگیرد |
| اهمیت جلوگیری از استفاده مجدد | بسیار مهم، به‌ویژه برای جلوگیری از Overwrite | بسیار مهم، زیرا TRIM و مدیریت داخلی درایو نیز می‌تواند بر وضعیت اطلاعات اثر بگذارد |
| شانس بازیابی | به میزان تغییرات و Overwrite بستگی دارد | به مدل SSD، وضعیت TRIM، کنترلر و میزان تغییرات پس از حذف وابسته است |
بنابراین، با توجه به تفاوت‌های فنی میان مدل‌های هارد و SSD، انتخاب ابزار مناسب برای ریکاوری فایل‌های از دست رفته اهمیت پیدا می‌کند. استفاده از برنامه‌های عمومی در برخی شرایط کاربردی است، اما در موارد پیچیده‌تر، به بررسی‌های سخت‌افزاری نیاز خواهد داشت.
روش‌های بازیابی: استفاده از نرم‌افزار در برابر تجهیزات تخصصی
با در نظر گرفتن تفاوت‌های فنی میان درایوها که در بخش قبل بررسی شد، گام بعدی انتخاب ابزار مناسب برای ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن خواهد بود. به طور کلی، دو روش مشخص برای دسترسی مجدد فایل‌های از حذف شده وجود دارد که انتخاب میان آن‌ها به میزان آسیب وارد شده به فایل‌سیستم بستگی دارد.
ریکاوری با استفاده از نرم‌افزار؛ کاربرد و محدودیت‌ها
برنامه‌هایی مانند R-Studio یا TestDisk برای برطرف کردن مشکلات نرم‌افزاری (Logical) ساده طراحی شده است. اگر تغییر حجم یا حذف پارتیشن به اشتباه رخ داده و سلامت سخت‌افزاری حافظه تایید شده باشد، نرم‌افزار توانایی اسکن و بازیابی فایل‌ها را دارد. با این وجود، یک اشتباه بسیار رایج در حین این فرایند، ذخیره کردن فایل‌های ریکاوری شده روی همان هاردِ آسیب‌دیده است. این اقدام مستقیما باعث رونویسی (Overwrite) روی سکتورهایی که بازیابی نشده، خواهد شد و امکان دسترسی به سایر اطلاعات را کاهش می‌دهد.
نقش تجهیزات سخت‌افزاری (مانند PC-3000)
زمانی که فایل‌سیستم با خرابی‌های پیچیده مواجه می‌شود یا ساختار MFT (Master File Table) به هم می‌ریزد، نرم‌افزارهای عمومی قادر به ریکاوری اطلاعات نخواهد بود. در مواردی که درایو به حالت RAW درآمده یا بدسکتور در ناحیه بوت‌سکتور شکل گرفته است، اسکن مداوم با برنامه‌های معمولی فشار مضاعفی به هد هارد وارد کرده و میزان خرابی را افزایش می‌دهد. در این شرایط، ابزارهای تخصصی مانند PC3000 مورد استفاده قرار می‌گیرند. این تجهیزات با ارسال دستورات مستقیم به کنترلر هارد و بدون درگیر کردن سیستم‌عامل ویندوز، اطلاعات ذخیره شده در هارد را با موفقیت ریکاوری می‌کند.
با توجه به حساسیت این فرایند، ریکاوری اطلاعات هارد بعد از تغییر پارتیشن در مراکز تخصصی متفاوت است. برای درک بهتر این موضوع، در بخش بعدی مراحل دقیق بررسی و ریکاوری فایل‌ها در مرکز تعمیر هارد مرور خواهیم کرد.
روند ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن در مرکز تعمیر هارد
زمانی که یک درایو با مشکل پارتیشن‌بندی به مجموعه ارجاع داده می‌شود، اولین مرحله بررسی فیزیکی قطعات داخلی مانند هد (Head) خواهد بود. حتی اگر مشکل در ظاهر به بخش نرم‌افزاری حافظه مربوط باشد، وجود هرگونه خرابی سخت‌افزاری می‌تواند روند ریکاوری مختل کند. به همین دلیل، در مرکز تعمیر هارد پیش از هر اقدامی، وضعیت سلامت حافظه توسط تجهیزاتی مانند PC-3000 بررسی می‌شود. توجه داشته باشید که این فرایند به صورت رایگان و بدون دریافت هیچ هزینه‌ای انجام خواهد شد.
برای جلوگیری از وارد شدن فشار مضاعف به قطعات مکانیکی، مهندسین مستقیما روی هارد اصلی فرایند را پیش نمی‌برند. به همین دلیل یک کپی سکتور به سکتور (Sector-by-Sector Image) از کل فضای حافظه تهیه می‌شود. این روش کمک می‌کند تا سورس اصلی تغییر نکرده و مراحل بازیابی اطلاعات منحصرا روی نسخه کپی انجام شود.
در گام بعدی، فایل‌سیستم آسیب‌دیده (مانند جدول MFT در فرمت NTFS) روی نسخه کپی بازسازی می‌شود. هدف این مرحله، ریکاوری فایل‌ها با ام‌ها و پوشه‌بندی (Folder Structure) اولیه است. پس از ریکاوری موفقیت‌آمیز فایل‌ها، می‌توانید پوشه‌های خود را با همان نظم قبلی مشاهده و تایید کنید.
در صورتی که پس از نصب ویندوز یا تغییر حجم درایوها با خطای Unallocated مواجه شده‌اید، پیشنهاد می‌کنیم برای بررسی تخصصی وضعیت حافظه خود با کارشناسان مرکز تعمیر هارد در تماس باشید.
سوالات متداول
- زمان مورد نیاز برای بازیابی پارتیشن حذف‌شده چقدر است؟
زمان مورد ریکاوری هارد بعد از تغییر پارتیشن به ظرفیت درایو، سلامت فیزیکی، نوع خرابی و میزان آسیب به ساختار فایل‌سیستم بستگی دارد. تهیه Image از یک هارد با ظرفیت بالا، مانند مدل‌های 4 یا 8 ترابایتی، ممکن است به مدت زمان زیادی نیاز داشته باشد. اگر ساختارهایی مانند MFT نیز آسیب دیده باشند، بازیابی اطلاعات زمان بیشتری خواهد برد. - آیا پارتیشن فرمت‌شده با پارتیشن حذف‌شده تفاوت دارد؟
بله. در حذف پارتیشن، اطلاعات مربوط به ساختار پارتیشن‌بندی تغییر می‌کند و اطلاعات قبلی ممکن است همچنان در فضای حافظه قرار داشته باشد. در Quick Format نیز شرایط برای ریکاوری فایل‌ها با حذف پارتیشن مشابه باشد، اما Full Format شانس بازیابی اطلاعات را تا حد زیادی کاهش خواهد داد.
آیا قطع سریع برق سیستم پس از حذف پارتیشن می‌تواند مانع اجرای دستور TRIM در حافظه SSD شود؟
- تا حدودی بله. فرمان TRIM به محض اعمال تغییرات، در پس‌زمینه اجرا می‌شود. اگر سیستم بلافاصله و در کسری از ثانیه خاموش شود، کنترلر فرصت کافی برای پاکسازی تمام سکتورها پیدا نمی‌کند، که این موضوع احتمال ریکاوری بخش‌های بیشتری از اطلاعات را افزایش می‌دهد.
